Смогу понять и дать указание и просьбу: «идите прямо», «поверните направо», «подождите, пожалуйста», «не входите» — другу на «ты» и старшему на «вы»; спрошу, как пройти.
Просьба и указание: кел — келіңіз — келме
Просьба и указание: кел — келіңіз — келме
Зачем: попросить, показать дорогу, запретить. Это повелительное наклонение.
Другу на «ты» — основа глагола, без -у: келу → кел, тыңдау → тыңда.
На «вы» — -ыңыз / -іңіз после согласного, -ңыз / -ңіз после гласного: келіңіз, айтыңыз, тыңдаңыз. Старшим — только так.
Запрет — знакомое «не» после основы: -ма / -ме, -ба / -бе, -па / -пе; на «вы» — ещё -ңыз / -ңіз: келме, түсінбе, оянба, айтпаңыз.
Вежливее — с -шы / -ші на конце: келіңізші, тыңдаңызшы. Так устроены знакомые айтыңызшы и қайталаңызшы.
У жабу и шығу основа кончается на п, қ: жап!, шық!, жаппа, шықпа. Перед гласным окончания — снова б, ғ: жабыңыз, шығыңыз.
Четыре слова вы уже знаете в другом значении — смотрите вторую таблицу.
Дорога: тура барыңыз, солға жүріңіз. Вопрос қалай? — «как»: Мектепке қалай барамын?
Так неправильно:
• ×Жандос аға, айт → Жандос аға, айтыңыз: старшему — на «вы».
• ×шығ! → шық!
• ×жоқ кіріңіз → кірмеңіз: запрет — внутри глагола.
Просьба и запрет: на «ты» и на «вы»
У шығу и жабу основа кончается на қ и п: шық, жап.
| Глагол | сен | сіз | сен: запрет | сіз: запрет |
|---|---|---|---|---|
| келу | кел | келіңіз | келме | келмеңіз |
| тыңдау | тыңда | тыңдаңыз | тыңдама | тыңдамаңыз |
| ояну | оян | ояныңыз | оянба | оянбаңыз |
| айту | айт | айтыңыз | айтпа | айтпаңыз |
| шығу | шық | шығыңыз | шықпа | шықпаңыз |
| жабу | жап | жабыңыз | жаппа | жаппаңыз |
Одно слово — два смысла
Пишется одинаково — смысл виден из всего предложения.
| Слово | Вы уже знаете | Как указание |
|---|---|---|
| бар | есть, имеется | иди! |
| ал | а (союз) | возьми! |
| отыр | сидит | садись! |
| тұр | стоит | встань! |
Конспект урока
Просьба и указание: кел — келіңіз — келме
Зачем: попросить, показать дорогу, запретить. Это повелительное наклонение.
Другу на «ты» — основа глагола, без -у: келу → кел, тыңдау → тыңда.
На «вы» — -ыңыз / -іңіз после согласного, -ңыз / -ңіз после гласного: келіңіз, айтыңыз, тыңдаңыз. Старшим — только так.
Запрет — знакомое «не» после основы: -ма / -ме, -ба / -бе, -па / -пе; на «вы» — ещё -ңыз / -ңіз: келме, түсінбе, оянба, айтпаңыз.
Вежливее — с -шы / -ші на конце: келіңізші, тыңдаңызшы. Так устроены знакомые айтыңызшы и қайталаңызшы.
У жабу и шығу основа кончается на п, қ: жап!, шық!, жаппа, шықпа. Перед гласным окончания — снова б, ғ: жабыңыз, шығыңыз.
Четыре слова вы уже знаете в другом значении — смотрите вторую таблицу.
Дорога: тура барыңыз, солға жүріңіз. Вопрос қалай? — «как»: Мектепке қалай барамын?
Так неправильно:
• ×Жандос аға, айт → Жандос аға, айтыңыз: старшему — на «вы».
• ×шығ! → шық!
• ×жоқ кіріңіз → кірмеңіз: запрет — внутри глагола.